Би-Би-Синин кабарына ылайык, Улуу Британиянын ар кандай супермаркеттери саткан "италиялык" томат пюресинде Кытайда мажбурлап иштетилген помидорлор бар окшойт.
Би-Би-Синин Дүйнөлүк кызматы тарабынан жүргүзүлгөн сыноолордун жыйынтыгында, Улуу Британия менен Германиянын чекене сатуучуларында сатылган, көпчүлүгү өз бренддеринен чыккан 17 продуктунун курамында кытай помидорлору болушу мүмкүн экени аныкталган.
Айрымдарынын аталышында "италиялык" деген сөз бар, мисалы, Tesco'нун "италиялык томат пюреси", ал эми башкаларынын сүрөттөмөсүндө "италиялык" деген сөз бар, мисалы, Asda'нын кош концентратында "пюрестелген италиялык өстүрүлгөн помидорлор" камтылган деп айтылат жана Waitrose'нун өзүн "италиялык томат пюреси" деп мүнөздөгөн "Essential Tomato Purée" сыяктуу.
Би-Би-Си Дүйнөлүк кызматы өнүмдөрүн сынаган супермаркеттер бул жыйынтыктарга каршы чыгышууда.
Кытайда помидордун көпчүлүгү Синьцзян аймагынан келет, алардын өндүрүшү уйгурлар жана башка мусулман азчылыктарынын мажбурлап иштетүүсүнө байланыштуу.
Бириккен Улуттар Уюму (БУУ) Кытай мамлекетин бул азчылыктарды кыйноого жана кордоого айыптап, Кытай аларды коопсуздукка коркунуч катары карайт. Кытай адамдарды помидор өнөр жайында иштөөгө мажбурлаганын четке кагып, жумушчуларынын укуктары мыйзам менен корголгонун айтат. BBCнин маалыматы боюнча, Кытай БУУнун отчету "дезинформацияга жана калпка" негизделгенин айтууда.
Кытай дүйнөдөгү помидордун үчтөн бир бөлүгүн өндүрөт, ал эми Синьцзяндын түндүк-батыш аймагы бул өсүмдүктү өстүрүү үчүн идеалдуу климат катары таанылган. Бирок, Синьцзян 2017-жылдан бери массалык камоолорду кошо алганда, адам укуктарынын бузулушу тууралуу маалыматтардан улам дүйнөлүк деңгээлдеги сынга кабылды.
Адам укуктары уюмдарынын маалыматы боюнча, Кытай "кайра тарбиялоо лагерлери" деп атаган жерлерде бир миллиондон ашык уйгур кармалган. Айрым кармалгандар, анын ичинде Синьцзяндын помидор талааларында мажбурлап иштетүүгө мажбурланган деген айыптоолор пайда болду.
Жакында эле Би-Би-Си акыркы 16 жылда аймактагы помидор өндүрүшүндө мажбурлап иштетүүгө дуушар болгонун же күбө болгонун билдирген 14 адам менен маектешти. Пискулярдык ат менен сүйлөгөн мурдагы кармалгандардын бири жумушчулар күнүмдүк норманы 650 кг чейин аткарышы керек экенин, ал эми аткарбагандар жазаланаарын билдирди.
Би-Би-Си: "Бул маалыматтарды текшерүү кыйын, бирок алар ырааттуу жана 2022-жылдагы БУУнун отчетундагы далилдерди чагылдырат, анда Синьцзяндагы камак жайларында кыйноолор жана мажбурлап иштетүү жөнүндө айтылат", - деп билдирди.
Дүйнө жүзү боюнча жеткирүү маалыматтарын чогултуу менен Би-Би-Си Шинжаң помидорлорунун көпчүлүгү Европага кантип ташыларын аныктады – поезд менен Казакстан, Азербайжан аркылуу Грузияга, ал жерден Италияга жөнөтүлөт.
Tesco жана Rewe сыяктуу айрым чекене сатуучулар жеткирүүнү токтотуп же продукцияларын алып салуу менен жооп беришкен, ал эми Waitrose, Morrisons жана Edeka сыяктуу башкалары бул жыйынтыктарга каршы чыгып, өздөрүнүн сыноолорун жүргүзүшкөн, бул дооматтарга карама-каршы келген. Lidl 2023-жылы Германияда жеткирүү көйгөйлөрүнөн улам кыска убакытка сатылган продукцияда кытай помидорлору колдонулганын тастыктады.
Италиялык ири помидор кайра иштетүүчү Antonio Pettинин булактарды издөө практикасы боюнча суроолор жаралды. Жүк ташуу боюнча жазуулар компания 2020-жылдан 2023-жылга чейин Синьцзян Гуаньнундан жана анын туунду компанияларынан 36 миллион кг ашык томат пастасын алганын көрсөтүп турат. Синьцзян Гуаньнун - дүйнөдөгү помидордун олуттуу бөлүгүн өндүргөн Кытайдагы ири жеткирүүчү.
2021-жылы Петти тобунун заводдорунун бирине италиялык аскер полициясы алдамчылыкка шектелип тинтүү жүргүзгөн – италиялык басма сөз кытайлык жана башка чет элдик помидорлор италиялык деп көрсөтүлүп жатканы тууралуу кабарлаган. Тинтүүдөн бир жыл өткөндөн кийин, иш соттон тышкары чечилген.
Петтинин заводуна жашыруун баруу учурунда Би-Би-Синин кабарчысы 2023-жылдын август айында Синьцзян Гуаньнундан чыккан томат пастасы бар деп белгиленген челектерди көрсөткөн видеотасманы тартып алган. Петти Синьцзян Гуаньнундан акыркы сатып алууларды четке кагып, акыркы буйрутмасы 2020-жылы болгонун билдирген. Компания томат пастасын Синьцзян Гуаньнун менен байланышы бар Бажоу Ред Фруттан алганын мойнуна алган, бирок кытайлык помидор азыктарын импорттоону токтотуп, жеткирүү чынжырын көзөмөлдөөнү күчөтөрүн билдирген.
Бул фирма "мажбурлап иштетүүгө катышкан эмес" деп билдирди Петтинин өкүлү Би-Би-Сиге. Бирок, тергөө Bazhou Red Fruit компаниясынын Синьцзян Гуаньнун менен телефон номери бар экенин жана башка далилдер, анын ичинде Бачжоу анын жалган компаниясы экенин көрсөткөн жүк ташуу маалыматтарын талдоону аныктады.
Петтинин өкүлү кошумчалады: "Келечекте биз Кытайдан помидор азыктарын импорттобойбуз жана адам жана жумушчулардын укуктарынын сакталышын камсыз кылуу үчүн жеткирүүчүлөргө көзөмөлдү күчөтөбүз".
АКШ Синьцзяндын бардык экспортуна тыюу салуу үчүн катуу мыйзам кабыл алды, ал эми Европа жана Улуу Британия жумшак мамиле жасап, компанияларга жеткирүү чынжырларында мажбурлап иштетүү колдонулбашы үчүн өзүн-өзү жөнгө салууга мүмкүндүк берди.
Бул жыйынтыктар ишенимдүү көзөмөлдөө системаларынын маанилүүлүгүн жана дүйнөлүк жеткирүү чынжырларында ачык-айкындуулукту сактоодогу кыйынчылыктарды баса белгилейт. Европа Биримдиги жеткирүү чынжырларында мажбурлап иштетүүгө карата катаал эрежелерди киргизгендиктен, Улуу Британиянын өзүн-өзү жөнгө салууга таянуусу күчөтүлгөн текшерүүгө дуушар болушу мүмкүн.
Жарыяланган убактысы: 2025-жылдын 5-ноябры