Күн Түндүк жарым шарда эң жогорку интенсивдүүлүгүнө жеткенде, Кытай 2000 жылдан ашык убакыттан бери өлкөнүн дыйканчылыгына, тамак-ашына жана күнүмдүк жашоосуна багыт берип келген 24 салттуу күн термининин 12си болгон "Негизги ысыкты" (Да Шу) тосуп алат. Жыл сайын 23-июлга туш келген бул күн термини ай календарынын эң ысык мезгилин белгилейт жана ал жөн гана аба ырайынын маанилүү этабынан алда канча көптү билдирет: бул кытай коомчулугу жайдын туу чокусунда да жер менен кантип гармонияда жашоону үйрөнгөнүн жандуу майрамдоо.
1. Чоң жылуулуктун байыркы келип чыгышы
Майор ысыгы "Сан-фунун" так ортосунда жайгашкан — бул Кытайдын көпчүлүк бөлүгүндө температура дайыма 35°C жогору көтөрүлгөн жайдын үч 10 күндүк мезгили. Азыркы аба ырайын алдын ала айтуудан алда канча мурун, байыркы кытай астрономдору күндүн жылдык циклин картага түшүрүп, 24 күн терминин түзүшкөн, бул система кийинчерээк ЮНЕСКОнун материалдык эмес маданий мурастар тизмесине киргизилген.
Байыркы тексттер "Чоң жылуулук" деп аталган мезгилди үч башка табигый фазага бөлөт: биринчи фазада нымдуу чөптөн от чымындары чыгат; экинчи фазада тез өсүүчү өсүмдүктөрдү азыктандыруучу буулуу, нымдуу топурак пайда болот; үчүнчү фазада абаны салкындатып, дарыяларды толтурган күтүүсүз катуу жамгыр жаайт. Кытайлык дыйкандардын муундары үчүн бул күнөстүү мезгил жөн гана ысыктын белгиси болгон эмес — бул жылдын бышып жетилген талааларга кам көрүү, зыянкечтер менен күрөшүү жана күзгү түшүмгө даярдануу үчүн эң көп убакыт болгон.
2. Жайкы ысыкты жеңген тамак-аш салттары
Кытайдын бир дагы күн термини өзүнүн белгилүү тамак-аш салттарысыз толук эмес, ал эми Major Heat жыл бою эң кубанычтуу, коомчулукка багытталган тамактануу салттарына ээ.
Фуцзянь провинциясында үй-бүлөлөр байыркы "Гуо Да Шу" же "Майор Хэтти майрамдоо" салтын карманышат, анда баары жаңы, таттуу личиден жасалган тамактарды бөлүшүү үчүн чогулушат. Жергиликтүү тургундар дал ушул күнү желген личи женьшень сыяктуу эле азыктандыруучу энергияга ээ деп эсептешет, ал жумалап созулган ысык аба ырайынан улам соолуп калган энергияны толуктайт. Чжэцзян жана Гуандунда адамдар жергиликтүү "сянь цао" деп аталган жибектей, чөптөр менен аралаштырылган кара десерт болгон чөп желесин ичүү үчүн кезекке турушат, ал жерде: "Майор Хэтте чөп желесин жесең, өлбөстүктөй жаш бойдон каласың" деген элдик макал бар.
Түндүк жана борбордук Кытайда "ит күндөрү козунун шорпосун ичүү" салты элди жергиликтүү ресторандарга тартат. Жылуу, даамдуу шорпо 38°C күнү акылга сыйбагандай сезилиши мүмкүн, бирок жергиликтүү тургундар анын жайкы нымдуу суукту терге чыгарып, ашказанды жылытып, алдыдагы айларга күч топтоого жардам берерин айтышат. Көптөгөн үй-бүлөлөр күн бою "фу ча" - аары, прунелла вульгарис жана мия тамырынан жасалган муздатуучу чөп чайын демдеп ичишет, бул заманбап кондиционерсиз муундарды салкын кармаган үй шартында жасалган каражат.
3. Кошуналарды бириктирген жамааттык ырым-жырымдар
Ысык аба ырайы ошондой эле жайдын эң ысык күндөрүн жалпы кубаныч учурларына айландырган жандуу коомдук майрамдардын убагы.
Чжэцзян провинциясындагы Тайчжоу шаарынын жээгинде кылымдар бою өткөрүлүп келген "Негизги жылуулук кайыгын жөнөтүү" фестивалы жыл сайын миңдеген жергиликтүү тургундарды өзүнө тартат. Тургундар толук өлчөмдөгү салттуу жыгач балык уулоочу кайык куруп, аны курмандыктар менен толтуруп, көчөлөр аркылуу марш оркестрлеринин жана петардалардын коштоосунда алып жүрүшөт, андан кийин аны деңизге сүйрөп чыгып, өрттөшөт. Бул ырым-жырым айылдагы ар бир балыкчы үй-бүлөсү үчүн коопсуздук, тынч деңиз жана мол түшүм каалайт.
Өлкө боюнча балдар үчүн "Майджор Хит" сүйүктүү ачык асман алдындагы оюн дегенди билдирет: крикет менен күрөшүү. Кечинде күн батып баратканда, балдар кичинекей чегирткелерди кармоо үчүн талаага барышат, андан кийин кичинекей курт-кумурскалардын акырындык менен мелдешип жатканын көрүү үчүн эски баньян дарактарынын түбүнө чогулушат. Бул узак, жай жайкы түштөн кийинки убакытты балалыктын түбөлүктүү эскерүүлөрүнө айландырган жөнөкөй, ойноок салт.
4. Ден соолукка пайдалуу жай үчүн заманбап акылмандык
Бүгүнкү күндө бул эски Майор Хит үрп-адаттарынын көбү заманбап кытайлык күнүмдүк жашоого кемчиликсиз сиңип кеткен. Эң ызы-чуулуу ири шаарларда да кеңсе кызматкерлери түшкү тыныгуу учурунда маш шорпосун ичишет, ата-энелер балдарына күнү бою кондиционери бар бөлмөлөрдө калбоону эскертишет, ал эми үй-бүлөлөр күн баткандан кийин салкын желден ырахат алуу үчүн кечки кыска сейилдөөлөрдү пландаштырышат.
Бул салттар эскирген эрежелер эмес — алар миңдеген жылдар бою топтолгон акылмандык: жаратылыштын ритмин сыйлаңыз, мезгилге дал келген тамак-ашты жеңиз жана аба ырайы эң ысык болгондо да, жайыраак жүрүүгө убакыт бөлүп, айланаңыздагы адамдар менен кичинекей кубанычтарды бөлүшүңүз.
FQA
- С: Календар боюнча чоң ысык качан келет?
A: Ысыктын негизги мезгили, адатта, жыл сайын 23-июлда келип, 7-августка чейин созулуп, Кытайдын үч "ит күндөрүнүн" экинчи жана эң ысык фазасы менен дээрлик толугу менен дал келет. - С: Майор Хит бажылары бүткүл Кытай боюнча бирдейби?
Ж: Жок, каада-салттар аймактарга жараша ар кандай: жээк аймактары деңиз бата берүү аземдерине басым жасаса, түштүк аймактар муздак чөптөрдөн жасалган десерттерди жактырышат, ал эми түндүк жамааттары козунун жылуу шорпосунан жасалган тамактары менен белгилүү. - С: Жайдын ысык күндөрүндө козунун шорпосун ысык ичүү салтынын артында кандайдыр бир илимий себеп барбы?
A: Көптөгөн жергиликтүү дарыгерлер кытай жайынын жогорку нымдуулугу денени алсыратып жиберерин, ал эми козунун шорпосунун жумшак жылуулугу кан айланууну жакшыртууга жардам берип, организмдин буулуу аба ырайына көнүшүн жеңилдетээрин белгилешет. - С: Бүгүнкү күндө заманбап кытайлыктар чоң шаарларда ысыкты кантип белгилешет?
A: Шаар тургундарынын көпчүлүгү мындан ары чоң коомдук ырым-жырымдарды өткөрбөй калышты, бирок алар дагы эле күнүмдүк майда салттарды сакташат: үйдө маш шорпо жасоо, супермаркеттен жаңы личи сатып алуу жана түшкү күндүн ысыгында узак убакыт бою сыртта иш-чаралардан качуу. - С: Ысык күн бүткүл жылдын эң ысык күнүбү?
A: Так эмес — бул эң жогорку орточо температурага ээ болгон күн мезгили. Июлдун аягында же августтун башында ар бир күн андан да ысык болушу мүмкүн, бирок негизги ысыктын бүтүндөй 15 күндүк мезгили жылдын эң жылуу терезеси болуп саналат. - С: Эл аралык коноктор Кытайда саякаттап жүргөндө "Майор Хит" салттарын оңой эле сезе алышабы?
A: Албетте! Бул мезгилде дээрлик бардык жергиликтүү ресторандар сезондук Major Heat тамактарын сунуштайт, ал эми Чжэцзян жана Фуцзянь провинцияларынын көптөгөн шаарларында коомдук маданий иш-чаралар өткөрүлөт, анда коноктор чөп чайын жасап, чөп желесин татып көрүп, 24 күн термини жөнүндө көбүрөөк биле алышат.
Жарыяланган убактысы: 2026-жылдын 23-июлу
