Би-Би-Си кабарлагандай, Улуу Британиянын ар кайсы супермаркеттеринде сатылган "италиялык" томат пюрелеринде Кытайда мажбурлап иштетилген помидорлор бар окшойт.
Би-Би-Си Дүйнөлүк Кызматы тапшырган тестирлөө жалпысынан 17 өнүмдө, алардын көбү Улуу Британияда жана Германияда сатылган бренддерде кытай помидорлорун камтышы мүмкүн экенин көрсөттү.
Кээ бирлеринин атында "итальянча" бар, мисалы Tesco компаниясынын "Италиялык томат пюреси", ал эми башкалардын сүрөттөмөсүндө "италиялык" бар, мисалы, Асданын кош концентраты, анын курамында "италиялык пюреден өстүрүлгөн помидор" жана Waitrose's "Essential Tomato Purée", өзүн "Italian" деп сүрөттөйт.
Би-Би-Си Дүйнөлүк Кызматы өнүмдөрүн сынаган супермаркеттер бул тыянактарга каршы.
Кытайда помидорлордун көбү Синьцзян аймагынан келет, ал жерде аларды өндүрүү уйгурлар жана башка негизинен мусулман азчылыктар тарабынан мажбурлап иштетүүгө байланыштуу.
Бириккен Улуттар Уюму (БУУ) Кытай мамлекетин коопсуздук коркунучу деп эсептеген бул азчылыктарды кыйноого жана кордоп жатат деп айыптайт. Кытай адамдарды помидор тармагында иштөөгө мажбурлап жатканын четке кагып, жумушчулардын укуктары мыйзам тарабынан корголгон дейт. Би-Би-Си билдиргендей, Кытай БУУнун отчету «дезинформацияга жана жалганга» негизделгенин айтууда.
Кытай дүйнөдөгү помидордун үчтөн бир бөлүгүн өндүрөт, ал эми түндүк-батыш Синьцзян аймагы түшүмдү өстүрүү үчүн идеалдуу климат катары таанылган. Бирок Шинжаң дагы адам укуктарынын бузулушу, анын ичинде 2017-жылдан бери массалык камакка алуулар тууралуу билдирүүлөрдөн улам глобалдык текшерүүгө туш болду.
Укук коргоо уюмдарынын маалыматы боюнча, бир миллиондон ашык уйгур Кытай "кайра тарбиялоо лагерлери" деп атаган жайларда камалган. Кармалгандардын айрымдары Синьцзяндагы помидор талаасында да мажбурлап иштетилген деген дооматтар пайда болду.
Би-Би-Си жакында акыркы 16 жыл ичинде аймактагы помидор өндүрүүдө мажбурлап иштетилген же күбө болгон 14 адам менен сүйлөштү. Мурдагы камактагылардын бири каймана ат менен сүйлөп, жумушчулардан 650 кг чейин күнүмдүк квоталарды аткаруу талап кылынганын, аткара албагандар жазаланарын айтты.
Би-Би-Си: "Бул эсептерди текшерүү кыйын, бирок алар ырааттуу жана 2022-жылдагы БУУнун баяндамасында далилдер менен коштолуп, Синьцзяндагы абактарда кыйноолор жана мажбурлоо иштери тууралуу айтылат" деди.
Би-Би-Си дүйнө жүзүндөгү жүк ташуу боюнча маалыматтарды чогултуу менен Шинжаң помидорлорунун көбү Европага – Казакстан, Азербайжан аркылуу поезд менен жана Грузияга, андан ары Италияга жеткириле турганын аныктады.
Tesco жана Rewe сыяктуу кээ бир чекене сатуучулар азыктарды берүүнү токтотуу же алып салуу менен жооп беришкен, ал эми башкалар, анын ичинде Waitrose, Morrisons жана Edeka, тыянактарга каршы чыгып, өздөрүнүн сыноолорун өткөрүшкөн, бул дооматтарга карама-каршы келген. Лидл 2023-жылы Германияда жеткирүү маселелеринен улам кыска мөөнөткө сатылган продуктуда кытай помидорун колдонгонун тастыктады.
Антонио Петти, помидорду кайра иштетүүчү италиялык ири компаниянын булактары тууралуу суроолор көтөрүлдү. Жеткирүү жазуулары компания 2020-2023-жылдар аралыгында Шинжаң Гуаннундан жана анын туунду компанияларынан 36 миллион килограммдан ашык томат пастасын алганын көрсөтүп турат. Шинжаң Гуаннун дүйнөдөгү помидордун олуттуу бөлүгүн өндүргөн Кытайдагы негизги жеткирүүчү болуп саналат.
2021-жылы Петти тобунун заводдорунун бирине италиялык аскер полициясы алдамчылыкка шектелип тинтүү жүргүзгөн – италиялык басма сөз кытайлык жана башка чет элдик помидорлор италиялык катары өтүп кеткенин билдирген. Рейдден бир жыл өткөндөн кийин иш сотто чечилген.
Би-Би-Синин кабарчысы Петти фабрикасына жашыруун иш сапары менен барганда 2023-жылдын августунда Шинжаң Гуаннундан келген томат пастасы бар деп белгиленген бочкаларды көрсөткөн кадрларды тартып алган. Петти Шинжаң Гуаннундан акыркы сатып алууларды четке кагып, анын акыркы буйрутмасы 2020-жылы болгонун айтты. Синьцзян Гуаннунга, бирок Кытайдын помидор азыктарын импорттоону токтотуп, жеткирүү чынжырын көзөмөлдөөнү күчөтөрүн билдирди.
Бул фирма "мажбурлап эмгек кылган эмес", - деди Петинин басма сөз катчысы Би-Би-Сиге. Бирок тергөө Bazhou Red Fruit компаниясы Шинжаң Гуаннун менен телефон номерин бөлүшөрүн жана башка далилдер, анын ичинде Бачжоу анын кабыкча компаниясы экенин көрсөткөн жеткирүү маалыматтарын талдоо аныктады.
Петти пресс-катчысы кошумчалагандай: «Келечекте биз Кытайдан помидор азыктарын импорттобойбуз жана адам жана жумушчулардын укуктарынын сакталышын камсыздоо үчүн жеткирүүчүлөргө мониторингди күчөтөбүз».
АКШ Синьцзяндын бардык экспортуна тыюу салуу үчүн катуу мыйзамдарды киргизди, ал эми Европа жана Улуу Британия компанияларга жеткирүү чынжырында мажбурлап эмгек колдонулбашы үчүн өзүн-өзү жөнгө салууга мүмкүнчүлүк берип, жумшак мамиле кылышты.
Изилдөөлөр ишенимдүү көзөмөлдөө системаларынын маанилүүлүгүн жана дүйнөлүк жеткирүү чынжырларында ачык-айкындуулукту сактоо көйгөйлөрүн баса белгилейт. Евробиримдик жеткирүү чынжырларында мажбурлап эмгекке карата катаал эрежелерди киргизип жаткандыктан, Улуу Британиянын өзүн-өзү жөнгө салууга көз карандылыгы көбүрөөк текшерүүгө дуушар болушу мүмкүн.
Билдирүү убактысы: 2025-жылдын 5-ноябрына чейин